Çocuklarda İşitme Taraması: Bebekten Okul Çağına Ebeveyn Rehberi

Çocuklarda işitme taraması, işitme kaybını konuşma ve dil gelişimi etkilenmeden yakalamak için bebeklikten okul çağına kadar yapılan kısa ve ağrısız testlerdir. Bu yazı ebeveynler için bir yol haritasıdır: tarama nerede yapılır, sonuç "geçemedi" çıkarsa ne yapılır, taramayı geçen çocukta hangi işaretler izlenir. Hangi yaşta hangi testin yapıldığını özetleyen takvim için işitme testi ne zaman yapılmalı rehberine bakabilirsiniz.

Çocuklarda işitme taraması neden bu kadar önemli?

Çocuklar konuşmayı duyarak öğrenir ve dil gelişiminin temeli hayatın ilk yıllarında atılır. Bu dönemde fark edilmeyen bir işitme kaybı, hafif bile olsa kelime öğrenmeyi, konuşmanın anlaşılırlığını ve daha sonra okul başarısını etkileyebilir. İşitme kaybı olan bir bebek dışarıdan çoğu zaman sağlıklı ve tepkili görünür; görsel işaretlere, dokunmaya ve titreşime tepki verdiği için aile bir sorun fark etmeyebilir. Tarama bu yüzden belirti beklemeden yapılır. Dünya Sağlık Örgütü, çocukluk çağı işitme kaybının önemli bir bölümünün erken tanı ve uygun müdahaleyle etkilerinin azaltılabileceğini vurgular. Taramanın bir tanı testi olmadığını bilmek de önemlidir: tarama yalnızca daha ayrıntılı değerlendirme gerekip gerekmediğini gösterir. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) da tarama ile işitme değerlendirmesini ayrı adımlar olarak tanımlar; taramadan geçemeyen çocuk, kaybın türünü ve derecesini belirleyen kapsamlı bir değerlendirmeye yönlendirilir.

Yenidoğan işitme taraması nerede ve nasıl yapılır?

Türkiye'de yenidoğan işitme taraması Sağlık Bakanlığı'nın programı kapsamında doğumun yapıldığı hastanede, çoğunlukla bebek taburcu olmadan yapılır. Tarama iki yöntemle yapılabilir. Otoakustik emisyon (OAE) testinde bebeğin kulak yoluna yumuşak bir uç yerleştirilir, sesler verilir ve iç kulaktan dönen "yankı" ölçülür. Otomatik işitsel beyin sapı yanıtı (ABR) testinde bebeğin başına ağrısız elektrotlar yapıştırılır ve işitme sinirinin sese verdiği yanıt kaydedilir. İki test de bebek uyurken ya da sakinken birkaç dakikada yapılabilir, ilaç ya da iğne gerektirmez. NIDCD, taramanın taburcu olmadan ya da en geç ilk ay içinde yapılmasını önerir. Bebeğiniz hastanede taranmadıysa, örneğin evde doğum ya da erken taburculuk nedeniyle tarama atlandıysa, aile hekiminize ve doğumun yapıldığı hastaneye başvurarak taramanın ilk ay içinde tamamlanmasını isteyin. Tarama sonucunu bebeğinizin sağlık kayıtlarıyla birlikte saklayın.

Taramada "geçemedi" (refer) sonucu çıkarsa ne yapmalısınız?

"Geçemedi" ya da "refer" sonucu kesin işitme kaybı anlamına gelmez. Kulak yolunda doğumdan kalan sıvı, bebeğin hareket etmesi ya da ortam gürültüsü de bu sonuca yol açabilir ve tekrar testte bebeklerin bir kısmı taramayı geçer. Önemli olan, sonraki adımların geciktirilmemesidir. Uluslararası kabul gören hedef "1-3-6" diye özetlenir.

Tanısal değerlendirme, bebeğin her iki kulağında kaybın olup olmadığını, varsa türünü ve derecesini belirler. Kayıp doğrulanırsa NIDCD müdahalenin ideal olarak 3-6 aylıkken başlamasını önerir. Bu süreçte ailelerin aklına çok soru gelir; sonuç raporunu ve önerilen randevu tarihlerini yazılı olarak almak, takibin aksamasını önler. Çocuklarda cihaz kararının nasıl verildiğini çocuklar için işitme cihazı seçimi yazısında anlattık.

Taramayı geçen çocukta hangi işaretleri izlemelisiniz?

Taramayı geçmek, çocuğun ileride işitme kaybı yaşamayacağı anlamına gelmez. İşitme kaybı sonradan da gelişebilir; tekrarlayan orta kulak iltihabı, kulakta sıvı birikmesi, menenjit gibi enfeksiyonlar ve bazı genetik durumlar bunun sık nedenleridir. Prematüre doğum, yoğun bakımda uzun kalış, ağır sarılık ve ailede çocukluk çağı işitme kaybı gibi risk etkenleri olan bebeklerde, tarama geçilse bile belirli aralıklarla odyolojik kontrol önerilir. Evde yapabileceğiniz en iyi şey, sese tepki ve konuşma gelişimini yaşa göre izlemektir. Aşağıdaki tablo NIDCD'nin gelişim kontrol listesinden özetlenmiştir; bir maddenin eksik olması tek başına kayıp anlamına gelmez, ama birkaç işaret birlikte görülüyorsa test için beklemeyin.

Çocuklarda işitme kaybının belirtileri ve nedenleri için çocuklarda işitme kaybı yazısına bakabilirsiniz.

Okul çağında işitme nasıl kontrol edilir?

Okul çağında işitme kaybı çoğu zaman "dikkatsizlik" ya da "ilgisizlik" olarak yorumlanır. Sınıfta arka sıralarda söyleneni kaçırmak, yönergeleri yanlış anlamak, sık "ne?" diye sormak, televizyonu yüksek açmak ya da ekrana yaklaşarak dinlemek işitme kontrolü gerektiren işaretlerdir. Kulaklıkla teste katılabilecek yaştaki çocuklarda işitme, yetişkinlerdeki gibi saf ses odyometrisiyle ölçülür: çocuk sesi duyduğunda elini kaldırır ya da düğmeye basar. Daha küçük çocuklarda ise görsel pekiştirmeli ya da oyun odyometrisi kullanılır. Orta kulakta sıvı şüphesi varsa timpanometri istenebilir (timpanometri nedir). Okula başlamadan önce yapılan bir işitme kontrolü, öğrenme döneminde fark edilmemiş bir kaybın yakalanmasına yardım eder. Sağlık Bakanlığı okul çağındaki çocuklar için de bir işitme tarama programı yürütür; çocuğunuzun okulunda tarama yapılıp yapılmadığını okul yönetiminden öğrenebilirsiniz. Okulda yapılan tarama da bir tanı değildir; şüpheli sonuçta kapsamlı değerlendirme gerekir.

Çocuklarda işitme testi nerede yapılır, odyoloğun rolü nedir?

Bebek ve küçük çocuk testleri (tanısal ABR, OAE, görsel pekiştirmeli odyometri) özel ekipman ve çocuk odyolojisi deneyimi gerektirdiği için genellikle hastanelerin odyoloji birimlerinde, kulak burun boğaz hekiminin yönlendirmesiyle yapılır. Kulak ağrısı, akıntı ya da sık iltihap varsa ilk adres kulak burun boğaz hekimidir. Odyoloğun ailelere katkısı yalnızca test yapmakla sınırlı değildir: tarama ve test raporunu anlamak, hangi sonucun ne anlama geldiğini ve bir sonraki adımın ne olduğunu öğrenmek, cihaz kullanan çocukta günlük kullanım ve okul ortamı için öneriler almak bu sürecin parçasıdır. Hangi uzmana hangi sırayla başvurulacağını odyolog mu KBB mi yazısında, testlerin genel tanıtımını işitme testleri sayfasında bulabilirsiniz.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez.